OKB yaşayanlar ne anlatıyor?
Obsesif kompulsif bozukluk dışarıdan “titizlik” gibi görünse de yaşayanların anlattıkları çok farklı: saatler alan kontroller, utanılan düşünceler ve yorgunluk. Bu yazıda OKB’nin nasıl işlediğini, araştırmalarda en sık tarif edilen deneyimleri ve tedavinin neler sunduğunu anlatıyoruz.
- psikolog.co Editör Ekibi
- 5 dk okuma
OKB, istenmeyen ve tekrar eden düşünceler (takıntı) ile bunların yarattığı kaygıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlar (zorlantı) döngüsüdür. Yaşayanlar en çok zaman kaybını, düşüncelerden duydukları utancı ve “ya olursa” şüphesini anlatır. Maruz bırakma ve tepki önleme terapisi ile SSRI ilaçlar, belirtileri birçok kişide belirgin biçimde azaltır.
- Görülme sıklığı
- Yaşam boyu yaklaşık %2–3
- Başlangıç
- Çoğunlukla ergenlik ve genç yetişkinlik
- Ölçüt
- Günde 1 saatten fazla ya da belirgin sıkıntı
- Etkili terapi
- Maruz bırakma ve tepki önleme (ERP)
- İlaç
- SSRI grubu, hekim kontrolünde
Obsesif kompulsif bozukluk nedir?
OKB’de kişinin zihnine istemediği, rahatsız edici düşünceler, imgeler ya da dürtüler gelir. Kişi bunların mantıksız ya da aşırı olduğunu çoğu zaman bilir, ama kaygıyı yatıştırmak için bir davranışı tekrarlamak zorunda hisseder. Davranış kısa süreli bir rahatlama sağlar, ardından döngü yeniden başlar.
Tanı için bu döngünün günde bir saatten fazla zaman alması ya da iş, okul ve ilişkilerde belirgin sıkıntıya yol açması gerekir. Herkesin zaman zaman kapıyı ikinci kez kontrol etmesi OKB anlamına gelmez.
Takıntı ve zorlantı döngüsü
OKB yaşayanların en sık tarif ettiği şey bir kısır döngüdür. Zorlantı kaygıyı geçici olarak azalttığı için beyin bir sonraki seferde aynı yolu daha hızlı seçer.
Bir kapı kolu, bir haber, bir düşünce. Gündelik bir şey kaygıyı başlatabilir.
“Ya mikrop kaptıysam?” “Ya ocağı açık bıraktıysam?” İstenmeyen düşünce zihne yerleşir.
Yoğun huzursuzluk, şüphe ya da “tam olmamışlık” hissi. Beden de alarma geçer.
El yıkama, kontrol etme, sayma, zihinde tekrar etme ya da güvence isteme.
Kaygı kısa süreliğine azalır. Beyin zorlantının işe yaradığını öğrenir ve döngü güçlenir.
En sık görülen OKB türleri
OKB’nin içeriği kişiden kişiye değişir; çoğu kişide birden fazla tema bir arada bulunur. Aşağıdaki kartlar klinik çalışmalarda en sık tarif edilen temaları özetler.
Bulaşma ve temizlik
Mikrop, hastalık ya da kirlenme korkusu; uzun süreli el yıkama ve temizlik.Kontrol
Kapı, ocak, elektrik ya da yapılan bir işin defalarca kontrol edilmesi.Simetri ve düzen
Eşyaların “tam doğru” durması gerekir; sayma ve düzenleme.İstenmeyen düşünceler
Şiddet, cinsellik ya da dinle ilgili, kişinin değerlerine aykırı düşünceler. En çok utanılan ve en az anlatılan tür.İlişki OKB’si
Partneri gerçekten sevip sevmediğine dair bitmeyen şüphe ve sürekli karşılaştırma.Biriktirme
Bugün ayrı bir tanı olarak ele alınır; eşyaları atmakta yoğun güçlük.OKB yaşayanların en sık anlattıkları
Nitel araştırmalarda ve hasta derneklerinin derlemelerinde OKB yaşayanların anlatımları birkaç ortak temada toplanır. Aşağıdaki maddeler tek tek kişilerin sözleri değil, bu çalışmalarda tekrar eden temaların özetidir.
Anlatımlarda öne çıkan temalar
Zaman kaybı ve yorgunluk
Düşüncelerden duyulan utanç
“Ya olursa?” şüphesi
Saklama ve yalnız kalma
Aile içinde gerginlik
Tanı konunca rahatlama
“Mantıksız olduğunu biliyorum ama duramıyorum.” Farkındalığın tek başına yetmemesi en çok anlatılan çaresizlik.
Utanç ve saklama. Özellikle istenmeyen düşüncelerde kişi “kötü biri olduğunu” düşünüp yıllarca kimseye anlatmayabilir.
Yakınları işin içine çekmek. Sürekli güvence istemek ya da ailenin de ritüellere uyması döngüyü besler.
Tanının getirdiği rahatlama. Birçok kişi yaşadığına bir ad konduğunda yalnız olmadığını fark ettiğini anlatır.
Bu döngü size tanıdık geliyor mu?
Maruz bırakma ve tepki önleme (ERP) nasıl işler?
ERP, OKB’de etkinliği en çok araştırılmış psikoterapi yöntemidir ve bilişsel davranışçı terapinin bir parçasıdır. Kişi terapistle birlikte hazırladığı bir listeye göre kaygı veren durumlarla kademeli olarak karşılaşır ve zorlantıyı yapmadan kaygının kendiliğinden azalmasını bekler.
Tekrarlayan maruziyetlerde kaygı nasıl değişir?
deneme: Yüksek
deneme
deneme
deneme
deneme
deneme: Düşük
- Liste hazırlanırKaygı veren durumlar en kolaydan en zora doğru sıralanır.
- Küçük adımla başlanırKişi listedeki en kolay durumla karşılaşır, ritüeli yapmaz.
- Kaygı beklenirKaygı yükselir, ardından ritüel olmadan kendiliğinden azalır.
- Basamak çıkılırBir basamak rahatlayınca bir sonrakine geçilir.
OKB’de ilaç tedavisi
OKB’de en sık kullanılan ilaçlar SSRI grubu antidepresanlardır; fluvoksamin (Faverin), sertralin (Lustral) ve fluoksetin bunlar arasındadır. OKB’de genellikle depresyona göre daha yüksek dozlar ve daha uzun bekleme süresi gerekir; yanıtın değerlendirilmesi 10–12 haftayı bulabilir.
Orta ve ağır OKB’de klavuzlar terapi ile ilacın birlikte kullanılmasını önerir. İlaç başlatma, doz ve bırakma kararları psikiyatrist tarafından verilir. Faverin rehberi ve Lustral rehberi bu ilaçları ayrıntılı anlatıyor.
Yakınlar nasıl destek olabilir?
Güvence vermeyi azaltın
“Kapıyı kilitledin, emin ol” demek kısa vadede rahatlatır, uzun vadede döngüyü besler. Terapistle birlikte kademeli olarak azaltın.Ritüellere katılmayın
Ev düzenini ritüellere göre değiştirmek OKB’yi güçlendirebilir.Kişiyi değil OKB’yi hedef alın
“Yine mi?” yerine “Bu OKB’nin sesi gibi geliyor” demek suçlamayı azaltır.Kendinizi de koruyun
OKB tüm aileyi yorar. Aile görüşmeleri ve destek grupları yakınlara da iyi gelir.Sık sorulan sorular
Birçok kişide tedaviyle belirtiler belirgin biçimde azalır ve günlük yaşam üzerindeki etkisi kaybolur. Bazı kişilerde stresli dönemlerde belirtiler artabilir; terapide öğrenilen beceriler bu dönemlerle başa çıkmayı kolaylaştırır.
Hayır. Titiz biri düzenden hoşlanır ve bunu seçer. OKB’de ise davranış kaygıyı azaltmak için zorunlu hissedilir, zaman alır ve sıkıntı verir.
Hafif ve orta düzey OKB’de maruz bırakma ve tepki önleme içeren BDT tek başına etkili olabilir. Ağır OKB’de klavuzlar terapi ile ilacı birlikte önerir; karar uzmanla verilir.
Genetik yatkınlık, beyin devrelerindeki farklılıklar ve öğrenme süreçleri birlikte rol oynar. Stresli yaşam olayları belirtileri tetikleyebilir ya da artırabilir.
Değerlendirme ve ilaç tedavisi için psikiyatriste, ERP ve BDT için bu alanda deneyimli bir klinik psikoloğa başvurabilirsiniz. İkisinin birlikte çalışması yaygındır.
Kaynaklar
- 1Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment (CG31)NICE
- 2The epidemiology of obsessive-compulsive disorder in the National Comorbidity Survey ReplicationRuscio ve ark., Molecular Psychiatry, 2010
- 3What is OCD?International OCD Foundation
- 4Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR)American Psychiatric Association, 2022
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez. Son güncelleme: .