Dikkat eksikliği ilaçları: gruplar, etkiler ve yan etkiler
DEHB tedavisinde ilaçlar, dikkat ve dürtü kontrolünü destekleyen en çok araştırılmış seçeneklerden biridir. Bu rehberde Türkiye’de kullanılan uyarıcı ve uyarıcı olmayan ilaçları, aralarındaki farkları, yan etkileri ve ilaca eşlik etmesi gereken destekleri anlatıyoruz.
- psikolog.co Editör Ekibi
- 4 dk okuma
DEHB’de kullanılan ilaçlar iki gruptur: uyarıcılar (Türkiye’de metilfenidat; kısa ve uzun etkili formlar) ve uyarıcı olmayanlar (atomoksetin). Metilfenidat bir iki saat içinde etki eder ve kırmızı reçeteyle verilir; atomoksetinin etkisi haftalar içinde ortaya çıkar. İlaç seçimi, doz ve izlem çocuk ve ergen psikiyatristi ya da psikiyatrist tarafından yapılır; daha iyi sonuç ilaçla birlikte davranışsal destek ve eğitimle alınır.
- Uyarıcı
- Metilfenidat (kırmızı reçete)
- Uyarıcı olmayan
- Atomoksetin
- Uyarıcıların etkisi
- 1–2 saat içinde
- Atomoksetin etkisi
- Birkaç hafta
- Kullanım
- 6 yaş ve üstü, yetişkinler
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. DEHB ilaçlarını reçetesiz kullanmayın, başkasıyla paylaşmayın ve dozunu kendi başınıza değiştirmeyin. Göğüs ağrısı, bayılma ya da şiddetli çarpıntı olursa 112’yi arayın.
DEHB ilaçları nasıl çalışır?
DEHB’de beynin dikkat, planlama ve dürtü kontrolünden sorumlu bölgelerinde dopamin ve noradrenalin iletiminin farklı çalıştığı düşünülür. DEHB ilaçları bu iki kimyasalın sinir hücreleri arasındaki etkisini artırarak dikkati sürdürmeyi ve dürtüleri durdurmayı kolaylaştırır.
İlaçlar DEHB’yi “iyileştirmez”, belirtileri ilacın etkili olduğu süre boyunca azaltır. Bu yüzden ilacın yanında planlama, organizasyon ve duygu düzenleme becerilerini geliştiren desteklerin de olması gerekir.
Uyarıcı ve uyarıcı olmayan ilaçlar
Ticari adlar ve formlar zaman içinde değişebilir; etken maddeyi esas alın.
Kısa ve uzun etkili formlar
Metilfenidatın farklı formları, ilacın gün içinde ne kadar süre etki edeceğini belirler. Okul ya da iş saatlerine göre form seçmek, günün kritik saatlerinde etkinin sürmesini sağlar.
- Kısa etkili tablet3–4 saat
- Değiştirilmiş salımlı kapsülyaklaşık 8 saat
- Uzun etkili (OROS) tablet10–12 saat
Tedavi nasıl ilerler?
Çocuk ve ergen psikiyatristi ya da psikiyatrist ayrıntılı öykü, ölçekler ve okul ya da iş bilgisiyle tanıyı koyar.
İlaç düşük dozla başlanır; kalp, tansiyon, kilo ve boy ölçülür.
Metilfenidatta doz haftalık aralıklarla etkiye ve yan etkilere göre ayarlanır.
İştah, uyku, kilo, boy ve tansiyon düzenli kontrol edilir.
İlaca ihtiyacın sürüp sürmediği konuşulur; bazı hekimler tatil dönemlerinde ilaç arası önerebilir.
Sık görülen yan etkiler
Uyarıcılarda sık bildirilen yan etkiler
İştah azalması: Çok yaygın
Uykuya dalmada güçlük: Çok yaygın
Baş ağrısı: Yaygın
Karın ağrısı: Yaygın
Sinirlilik, ilaç etkisi geçerken huzursuzluk: Yaygın
Nabız ve tansiyonda hafif artış: Yaygın
İştah
İlacı kahvaltıdan sonra almak ve akşam yemeğini zenginleştirmek yardımcı olabilir.Uyku
Uzun etkili formları sabah erken almak uykuya dalmayı kolaylaştırır.Büyüme
Çocuklarda boy ve kilo düzenli izlenir.Göğüs ağrısı, bayılma, şiddetli çarpıntı, gerçek dışı şeyler görme ya da duyma, ya da yeni başlayan kendine zarar verme düşünceleri.
Yetişkinlerde DEHB ilaçları
DEHB çocuklukta başlar ama birçok kişide yetişkinlikte de sürer. Yetişkinlerde iş hayatında dağınıklık, erteleme, zaman yönetiminde güçlük ve duygusal dalgalanma öne çıkabilir. Tanı ve tedavi bir psikiyatrist tarafından yapılır.
Çocukluktan gelen belirtilerin ayrıntılı değerlendirmesi.
Metilfenidat ya da atomoksetin, kalp ve tansiyon kontrolüyle.
Erteleme, planlama ve duygu düzenleme becerileri.
Takvim, hatırlatıcılar, iş bölme gibi çevresel düzenlemeler.
İlacın yanında neler yapılmalı?
- Ebeveyn eğitimiOkul öncesi ve okul çağında ebeveyn eğitim programları ilk basamak tedavilerdendir.
- Okulla iş birliğiSınıfta oturma yeri, kısa yönergeler ve ek süre gibi düzenlemeler.
- BDTErgen ve yetişkinlerde planlama ve erteleme üzerine çalışır.
- Uyku ve hareketDüzenli uyku ve fiziksel aktivite dikkat üzerinde olumlu etki gösterir.
Sık sorulan sorular
Metilfenidat bir iki saat içinde etki eder. Atomoksetinin etkisi birkaç hafta içinde başlar ve tam etkisi 6–12 haftayı bulabilir.
Metilfenidat kontrole tabi bir ilaçtır; kötüye kullanımı önlemek için kırmızı reçeteyle verilir. Atomoksetin normal reçeteyle verilir.
Bazı hekimler belirli durumlarda ilaç arası önerebilir. Bu kararı kendi başınıza değil, hekiminizle birlikte verin.
DEHB tanısı olmayan kişilerde bu ilaçların kullanımı yasal değildir ve kalp ritmi bozukluğu, kaygı ve uyku sorunları gibi riskler taşır.
Evet. Yetişkinlikte tanı alan kişilerde psikiyatrist değerlendirmesiyle ilaç tedavisi uygulanabilir.
Kaynaklar
- 1Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87)NICE
- 2Comparative efficacy and tolerability of medications for ADHD in children, adolescents, and adultsCortese ve ark., The Lancet Psychiatry, 2018
- 3KÜB/KT veri tabanıTürkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu
- 4Attention-Deficit/Hyperactivity DisorderNational Institute of Mental Health
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez. Son güncelleme: .