Anksiyete ilaçları: gruplar, farklar ve riskler
Anksiyete için kullanılan ilaçlar tek bir gruptan oluşmaz. Bazıları haftalar içinde etki eden ve bağımlılık yapmayan antidepresanlardır, bazıları dakikalar içinde etki eden ama bağımlılık riski taşıyan sakinleştiricilerdir. Bu rehberde grupları, farklarını ve hangi durumda hangisinin düşünüldüğünü anlatıyoruz.
- psikolog.co Editör Ekibi
- 5 dk okuma
Anksiyete bozukluklarında ilk seçenek SSRI ve SNRI grubu antidepresanlardır; etkileri 2–4 haftada başlar ve bağımlılık yapmazlar. Benzodiazepinler (alprazolam, lorazepam gibi) hızlı etki eder ama bağımlılık riski nedeniyle yalnızca kısa süreli kullanılır. Pregabalin, buspiron, hidroksizin ve beta blokerler belirli durumlarda düşünülür. Hangi ilacın uygun olduğuna psikiyatrist karar verir.
- İlk seçenek
- SSRI ve SNRI
- Hızlı etki
- Benzodiazepinler, kısa süreli
- Bağımlılık riski
- Benzodiazepinlerde var
- Etki süresi
- Antidepresanlarda 2–4 hafta
- Daha iyi sonuç
- İlaç ile terapinin birlikte kullanımı
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. Anksiyete ilaçlarını reçetesiz kullanmayın, dozunu değiştirmeyin ve birden bırakmayın. Fazla ilaç aldıysanız 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumda 112’yi arayın.
Anksiyete ilaçları nelerdir?
Anksiyetede kullanılan ilaçları iki temel ayrımla düşünmek işi kolaylaştırır: ne kadar hızlı etki ettikleri ve bağımlılık riski taşıyıp taşımadıkları. Uzun süreli tedavide hedef, bağımlılık yapmayan ve kaygıyı kalıcı olarak azaltan ilaçlardır.
Etken madde adları örnektir; ilaç seçimi ve dozu hekim tarafından belirlenir.
Hangi ilaç ne kadar sürede etki eder?
Etkinin başlaması için gereken yaklaşık süre
SSRI: 2–4 hafta
SNRI: 2–4 hafta
Buspiron: 2–4 hafta
Pregabalin: Günler
Hidroksizin, propranolol: Saatler
Benzodiazepinler: Dakikalar
Hızlı etki eden ilaçlar kaygıyı yatıştırır ama altta yatan bozukluğu tedavi etmez; ayrıca bir kısmı bağımlılık yapar. Yavaş etki eden antidepresanlar ise zamanla kaygının kendisini azaltır. Bu yüzden kalıcı tedavide antidepresanlar, gerektiğinde kısa süreli destekle birlikte tercih edilir.
İlaç grupları yakından
Yaygın anksiyete, panik bozukluk, sosyal kaygı ve OKB’de ilk sırada önerilir. İlk haftalarda bulantı ve uyku değişiklikleri görülebilir; panikte düşük dozla başlanır.
- Örnek: essitalopram (Cipralex), sertralin (Lustral), paroksetin
- Bağımlılık yapmaz, kademeli bırakılır
- Etki 2–4 haftada başlar
Özellikle yaygın anksiyete bozukluğunda kullanılır. Bazı kişilerde tansiyonu yükseltebilir.
- Örnek: venlafaksin, duloksetin
- Bağımlılık yapmaz
- Bırakırken kesilme belirtileri belirgin olabilir
Avrupa’da yaygın anksiyete bozukluğunda onaylıdır. Etkisi antidepresanlardan hızlıdır.
- Baş dönmesi ve uyku hali sık
- Kötüye kullanım riski bildirilmiştir
- Kademeli bırakılır
Yaygın anksiyete bozukluğunda kullanılabilir. Uyku yapma ve bağımlılık riski düşüktür.
- Etki 2–4 haftada
- Panik bozuklukta etkisi sınırlı
- Günde birkaç doz alınır
Kaygıyı dakikalar içinde azaltır. Bağımlılık ve tolerans riski nedeniyle genellikle 2–4 haftayı aşmayacak şekilde, yeşil reçeteyle verilir.
- Örnek: alprazolam (Xanax), lorazepam (Ativan), diazepam
- Alkolle birlikte tehlikeli
- Asla birden bırakılmaz
Hidroksizin (Atarax) bağımlılık yapmayan, uyku yapan bir antihistaminiktir. Propranolol gibi beta blokerler sahne ve sınav kaygısında çarpıntı ve titremeyi azaltmak için kullanılabilir.
- Kaygının kendisini değil bedensel belirtileri azaltır
- Astımda beta bloker kullanılmaz
- Hekim önerisiyle kullanılır
Benzodiazepinler neden kısa süreli kullanılır?
Benzodiazepinler beyindeki GABA sistemini güçlendirerek hızlı bir sakinlik sağlar. Ancak düzenli kullanımda beden alışır; aynı etki için daha yüksek doz gerekir ve ilaç kesildiğinde kaygı geri tepebilir.
Kaygı dakikalar içinde azalır.
Birkaç hafta içinde aynı doz eskisi kadar etkili gelmez.
Daha yüksek doz ya da daha sık kullanım isteği doğar.
Doz atlanınca huzursuzluk, uykusuzluk ve kaygı artar.
Kesilme belirtileri ilaçla geçtiği için döngü sürer.
Uzun süredir benzodiazepin kullanıyorsanız ilacı birden bırakmak nöbet gibi ciddi kesilme belirtilerine yol açabilir. Azaltma, hekim kontrolünde haftalar ya da aylar içinde yapılır.
Sık görülen yan etkiler
SSRI ve SNRI
Bulantı, baş ağrısı, uyku değişiklikleri, terleme, cinsel işlevde değişiklik. Çoğu ilk haftalarda azalır.Benzodiazepinler
Uyku hali, dikkat ve bellek zayıflığı, düşme riski, bağımlılık.Pregabalin
Baş dönmesi, uyku hali, kilo artışı, bulanık görme.Hidroksizin
Uyku hali, ağız kuruluğu. Kalp ritmi sorunu olanlarda dikkat.Ateş, kas sertliği ve bilinç bulanıklığı; nefes almada güçlük; aşırı uyku hali; ya da yeni başlayan kendine zarar verme düşünceleri.
İlaç mı, terapi mi, ikisi birden mi?
Klavuzlar hafif ve orta düzeyde anksiyetede önce bilişsel davranışçı terapiyi, orta ve ağır düzeyde ya da terapinin yetmediği durumlarda terapiyle birlikte ilacı önerir. Terapide öğrenilen beceriler, ilaç bırakıldıktan sonra da kaygıyla başa çıkmayı kolaylaştırır.
- DeğerlendirmePsikiyatrist kaygının türünü, şiddetini ve eşlik eden durumları değerlendirir.
- BaşlangıçGenellikle düşük dozlu bir SSRI ya da SNRI ile başlanır.
- İzlem2–4 hafta sonra yan etkiler ve ilk yanıt konuşulur; doz gerekirse ayarlanır.
- TerapiBDT ile kaygıyı sürdüren düşünce ve kaçınmalar üzerinde çalışılır.
- Koruma ve bırakmaİyileşmeden 6–12 ay sonra doz kademeli azaltılır.
Anksiyete ilaçları hakkında yanlış bilinenler
Sık sorulan sorular
Herkes için geçerli tek bir ilaç yoktur. Klavuzlar çoğu anksiyete bozukluğunda SSRI ya da SNRI ile başlamayı önerir; seçim kişinin belirtilerine, diğer hastalıklarına ve yan etki geçmişine göre hekim tarafından yapılır.
SSRI ve SNRI grubu antidepresanlar, buspiron ve hidroksizin bağımlılık yapmaz. Yine de antidepresanlar kademeli azaltılarak bırakılır.
Xanax’ın etken maddesi alprazolam bir benzodiazepindir ve düzenli kullanımda bağımlılık yapabilir. Bu yüzden kısa süreli ve hekim kontrolünde kullanılır.
Antidepresanlarla tedavide iyileşmeden sonra genellikle en az 6–12 ay devam edilir. Benzodiazepinler ise mümkünse 2–4 haftayı aşmayacak şekilde kullanılır.
Anksiyete tedavisinde kullanılan ilaçlar reçetelidir. Reçetesiz ürünler ve bitkisel takviyeler etkileşim riski taşıyabilir; kullanmadan önce danışın.
Kaynaklar
- 1Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults (CG113)NICE
- 2Social anxiety disorder: recognition, assessment and treatment (CG159)NICE
- 3Benzodiazepines and opioidsU.S. FDA Boxed Warning, 2020
- 4KÜB/KT veri tabanıTürkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez. Son güncelleme: .