Bipolar hasta yakınları ne yaşıyor, nasıl destek olur?
Bipolar bozukluk yalnızca tanı alan kişiyi değil, onunla yaşayan herkesi etkiler. Bu yazıda hasta yakınlarının en sık anlattığı deneyimleri, mani ve depresyon dönemlerinin erken işaretlerini, kriz anında ne yapılacağını ve yakınların kendilerini nasıl koruyabileceğini anlatıyoruz.
- psikolog.co Editör Ekibi
- 5 dk okuma
Bipolar bozukluk, mani ya da hipomani ile depresyon dönemleri arasında gidip gelen bir ruh sağlığı durumudur. Hasta yakınları en çok öngörülemezlik, suçluluk, yorgunluk ve yalnızlık anlatır. Erken uyarı işaretlerini birlikte tanımak, önceden bir kriz planı yapmak ve aile odaklı terapi, hem hastanın hem yakınlarının yükünü belirgin biçimde azaltır.
- Türler
- Bipolar I, bipolar II, siklotimi
- Başlangıç
- Çoğunlukla 15–25 yaş
- Temel tedavi
- Duygudurum düzenleyici + psikoterapi
- Ailenin rolü
- Erken fark etme, kriz planı
- Etkili yöntem
- Aile odaklı terapi
Bipolar bozukluk nedir?
Bipolar bozuklukta kişi, olağan ruh hâlinden belirgin biçimde farklı dönemler yaşar. Mani döneminde enerji, uyku ihtiyacının azalması, hızlı konuşma ve riskli kararlar öne çıkar. Depresyon döneminde ise çökkünlük, enerji kaybı ve umutsuzluk görülür. Dönemler arasında kişi uzun süre iyi olabilir.
Bipolar I
En az bir mani dönemi. Mani ağır olabilir ve hastane yatışı gerekebilir.Bipolar II
Hipomani (daha hafif mani) ve depresyon dönemleri. Depresyon daha baskındır.Siklotimi
En az iki yıl süren, daha hafif iniş çıkışlar.Dönemler nasıl görünür?
Bir yıl içindeki duygu durum, temsili örnek
Oca
Şub
Mar
Nis: Mani
May
Haz
Tem
Ağu: Depresyon
Eyl
Eki
Hasta yakınlarının en sık anlattıkları
Aile üyeleri ve bakım verenlerle yapılan araştırmalarda tekrar eden temalar aşağıdaki gibidir. Bunlar tek tek kişilerin sözleri değil, çalışmalarda öne çıkan deneyimlerin özetidir.
Bakım verenlerin anlatımlarında öne çıkan temalar
Öngörülemezlik ve sürekli tetikte olmak
Mani döneminin maddi ve sosyal sonuçları
Suçluluk: “Ben mi tetikledim?”
Yorgunluk ve uyku kaybı
Yalnızlık ve damgalanma
Kişiyi hastalıktan ayırmakta zorlanma
Mani döneminde söylenen sert sözler ya da depresyondaki geri çekilme, çoğu zaman kişinin size bakışını değil, hastalığın belirtilerini yansıtır. Bu ayrımı yapmak öfkeyi ve kırgınlığı azaltır.
Erken uyarı işaretlerini birlikte tanıyın
Dönemler çoğu zaman günler ya da haftalar önce küçük değişikliklerle başlar. İyi bir dönemde, kişiyle birlikte ona özgü erken işaretlerin listesini çıkarmak en etkili önlemlerden biridir.
Kriz planı nasıl hazırlanır?
- İyi bir dönemde konuşunPlan, kişinin iyi olduğu bir zamanda onunla birlikte hazırlanır.
- Erken işaretleri yazınOna özgü ilk belirtiler, örneğin uykunun azalması ya da harcamanın artması.
- Kimin aranacağını belirleyinPsikiyatrist, güvenilen bir yakın, acil durumda 112.
- Maddi önlemleri kararlaştırınMani döneminde kartların geçici olarak kimde duracağı gibi önceden onaylanmış adımlar.
- Tedavi tercihlerini kaydedinHangi ilaçların işe yaradığı, hangi hastaneyi tercih ettiği.
Zor dönemlerde nasıl konuşmalı?
Tartışmaya girmek ya da büyük fikirlerle mücadele etmek gerginliği artırır.
- Kısa ve sakin cümleler kurun
- Uyku ve tedavi ekibiyle görüşmeyi önerin
- Önceden kararlaştırılan maddi önlemleri uygulayın
“Biraz çaba göster” gibi sözler suçluluğu artırır.
- Küçük, somut yardımlar teklif edin
- Yargılamadan dinleyin
- İntihar düşüncelerini doğrudan sormaktan çekinmeyin
En verimli konuşmalar iyi dönemde yapılır.
- Erken işaretleri birlikte listeleyin
- Kriz planını güncelleyin
- Tedaviye devam etmenin önemini konuşun
Tedavi ve aile odaklı terapi
Bipolar bozuklukta temel tedavi, psikiyatristin düzenlediği duygudurum düzenleyici ilaçlardır; lityum, valproat ve bazı antipsikotikler bunlar arasındadır. İlaca ek olarak psikoeğitim ve psikoterapi nüks riskini azaltır.
Miklowitz ve arkadaşlarının geliştirdiği aile odaklı terapi, hasta ve ailesine hastalığı, erken işaretleri, iletişim ve problem çözme becerilerini öğretir. Araştırmalarda tek başına ilaç tedavisine göre nükslerin azaldığı ve iyileşmenin hızlandığı gösterilmiştir.
Kendinize de bakın
Bakım veren kişinin tükenmesi hem kendisi hem hasta için risklidir. Yakınların da desteğe ihtiyacı olduğunu kabul etmek, uzun süreli destek olabilmenin ön koşuludur.
Sınır koyun
Yardım etmek her şeyi üstlenmek demek değildir. Neyi yapabileceğinizi açıkça söyleyin.Uykunuzu koruyun
Kriz dönemlerinde nöbetleşe destek planlayın.Kendi desteğinizi bulun
Bireysel terapi ve hasta yakınları grupları yalnızlığı azaltır.Suçluluğu bırakın
Bipolar bozukluğun nedeni sizin davranışlarınız değildir.Sık sorulan sorular
Bipolar bozukluk uzun süreli bir durumdur ama tedaviyle kontrol altına alınabilir. Düzenli ilaç, psikoterapi ve erken müdahaleyle birçok kişi uzun süre iyi dönemde kalır.
İlacı birden bırakmak, özellikle lityumda, yeni bir döneme yol açma riskini artırır. İlaç değişikliği yalnızca psikiyatristle birlikte yapılmalıdır.
Sakin kalın, tartışmaya girmeyin, önceden hazırladığınız kriz planını uygulayın ve tedavi ekibine haber verin. Kişi kendisi ya da başkası için tehlike oluşturuyorsa 112’yi arayın.
Genetik yatkınlık önemli bir rol oynar; ancak tek başına belirleyici değildir. Stres ve uyku düzensizliği gibi çevresel etkenler de dönemleri tetikleyebilir.
Evet. Bireysel terapi, aile odaklı terapi ve hasta yakınları destek grupları yakınların yükünü azaltır.
Kaynaklar
- 1Bipolar disorder: assessment and management (CG185)NICE
- 2Bipolar DisorderNational Institute of Mental Health
- 3Family-focused treatment for adolescents with bipolar disorderMiklowitz ve ark., JAMA Psychiatry, 2014
- 4Caregiver burden in bipolar disorder: a reviewOgilvie ve ark., Bipolar Disorders, 2005
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez. Son güncelleme: .