Panik atak nedir?
Panik atak, birkaç dakika içinde zirveye çıkan ve çarpıntı, nefes darlığı, baş dönmesi gibi bedensel belirtilerle gelen yoğun bir korku ya da sıkıntı dalgasıdır. Çoğu atak 10 ila 30 dakika içinde kendiliğinden söner.
Tek bir panik atak yaşamak panik bozukluk anlamına gelmez. Pek çok insan hayatında bir kez beklenmedik bir atak geçirir ve bir daha yaşamaz. Panik bozukluk, atakların tekrarlaması, bir sonraki atağa dair sürekli bir endişenin oluşması ve kişinin bu endişe yüzünden davranışlarını değiştirmesiyle tanımlanır: bazı yerlerden kaçınma, yanında sürekli birini isteme, egzersizden ya da kahveden uzak durma gibi. DSM-5'e göre bu değişikliklerin en az bir ay sürmesi gerekir.
Panik ataklar başka durumların seyrinde de görülebilir: sosyal kaygı, özgül fobi, travma sonrası stres bozukluğu ya da depresyon. Bu sayfadaki test atakların sıklığını, yarattığı sıkıntıyı ve yaşamınıza etkisini ölçer; atağın hangi tabloya ait olduğunu bir uzman değerlendirir.
Panik atak
Tek bir olaydır. Dakikalar içinde zirveye çıkar, çoğunlukla yarım saat içinde söner. Herhangi bir kaygı bozukluğunda ya da hiçbir tanı olmadan görülebilir.
Panik bozukluk
Tekrarlayan beklenmedik ataklar ve en az bir ay süren bir sonraki atak endişesi ya da kaçınma davranışı. Tanıyı psikiyatrist koyar.
Panik atak belirtileri
DSM-5'e göre bir panik atakta aşağıdaki 13 belirtiden en az dördü birlikte, ani biçimde ortaya çıkar ve dakikalar içinde zirveye ulaşır. Dörtten az belirtiyle seyreden ataklara "sınırlı belirtili atak" denir. Atak sırasında yaşadıklarınızı işaretleyerek sayabilirsiniz; bu sayım tanı değildir, yalnızca belirtileri adlandırmanıza yardım eder.
DSM-5 ölçütlerine göre bir panik atakta en az dört belirti birlikte görülür.
Beklenmedik atak
Belirgin bir tetikleyici olmadan, dinlenirken ya da uykuda başlar. Panik bozukluk tanısı için bu tür atakların varlığı gerekir.
Beklenen atak
Belirli bir durumla bağlantılıdır: asansör, kalabalık, topluluk önünde konuşma. Daha çok fobilerde ve sosyal kaygıda görülür.
Gece atağı
Kişiyi uykudan çarpıntı ve nefes darlığıyla uyandırır. Kabustan farkı, rüya içeriğinin olmamasıdır.
Bir panik atak nasıl ilerler?
Atak sırasında en zorlayıcı düşüncelerden biri "bu hiç bitmeyecek" düşüncesidir. Oysa adrenalin dalgasının bedende izlediği yol belirlidir: hızlı bir tırmanış, kısa bir zirve ve kademeli bir iniş. Eğri üzerindeki nokta tipik bir atağın 30 dakikasını gösterir.
Süreler kişiden kişiye değişir. Bazı ataklar birkaç dakikada söner, bazılarında yorgunluk ve tedirginlik saatlerce sürebilir. Bir saatten uzun süren kesintisiz yoğun belirtiler çoğunlukla art arda gelen ataklar ya da yüksek düzeyde süregiden kaygıdır.
Panik atak mı, kalp krizi mi?
İki durumda da göğüs ağrısı, çarpıntı ve nefes darlığı görülebilir ve hiçbir liste kesin ayrım sağlamaz. Aşağıdaki ipuçları yalnızca yön gösterir. Belirtiler ilk kez yaşanıyorsa ya da emin değilseniz panik atak saymayın, 112'yi arayın. Acil serviste yapılan EKG ve kan testleri kalp kaynaklı sorunu dakikalar içinde dışlar.
Panik atağı düşündüren
- Dinlenirken ya da stresli bir anda birden başlar
- 10 ila 30 dakikada kendiliğinden söner
- Ağrı batıcı ya da keskindir, nefesle değişebilir
- El ve ağız çevresinde uyuşma, karıncalanma
- Gerçek dışılık hissi, çıldırma ya da ölüm korkusu
- Daha önce benzer ataklar yaşanmış ve kalp kontrolü temiz çıkmış
Hemen 112
- Göğüs ağrısı ilk kez yaşanıyor
- Eforla, merdiven çıkarken ya da yürürken başladı
- Baskı, sıkışma ya da ağırlık hissi; sol kola, çeneye, sırta yayılıyor
- Dinlenmekle geçmiyor ya da 30 dakikayı aşıyor
- Soğuk terleme, bayılma, konuşma ya da görme bozukluğu
- Kalp hastalığı, diyabet, yüksek tansiyon öyküsü ya da 40 yaş üstü
Panik döngüsü: atak kendini nasıl besler?
Panik bozukluğun bilişsel modeline göre atak, zararsız bir bedensel duyumun tehlike olarak yorumlanmasıyla büyür. Kalbin biraz hızlanması "kalp krizi geçiriyorum" düşüncesine, bu düşünce korkuya, korku adrenaline, adrenalin de kalbin daha hızlı çarpmasına yol açar. Döngü birkaç turda zirveye çıkar. Bilişsel davranışçı terapi tam olarak bu halkaları hedefler.
- 1TetikleyiciStres, kafein, uykusuzluk ya da hiçbir şey: kalp biraz hızlanır
- 2Fark etme"Kalbim neden böyle atıyor?" Dikkat bedene kilitlenir
- 3Felaket yorumu"Kalp krizi geçiriyorum, bayılacağım, çıldıracağım"
- 4KorkuBeden tehlike sinyali alır, adrenalin salınır
- 5Belirtiler artarÇarpıntı, nefes darlığı, baş dönmesi şiddetlenir
5. adımdan sonra döngü 2. adıma döner ve her turda belirtiler biraz daha artar. Döngüyü kıran nokta 3. adımdır: duyumun ne olduğunu doğru adlandırmak.
Panik atak anında ne yapmalı?
Amaç atağı "durdurmak" değil, dalganın geçmesine izin verirken bedeni sakinleştirmektir. Aşağıdaki iki egzersiz terapide en sık öğretilen tekniklerdir. Atak dışında, sakinken çalışmak atak anında hatırlamayı kolaylaştırır.
4 · 4 · 6 nefesi
Dört saniye burundan alın, dört saniye tutun, altı saniye ağızdan yavaşça verin. Uzun nefes verme, hızlanan kalbi yavaşlatan sinir sistemini devreye sokar.
5 · 4 · 3 · 2 · 1
Dikkati bedendeki duyumlardan dış dünyaya taşır. Her adımı sessizce ya da sesli sayarak yapın.
Adlandırın
"Bu bir panik atak. Korkutucu ama tehlikeli değil. Daha önce de geçti, yine geçecek." Cümleyi önceden belirleyip telefonunuza yazın.
Kaçmayın
Mümkünse bulunduğunuz yerde kalın ve belirtilerin inişe geçmesini gözleyin. Kaçmak o anda rahatlatır ama bir sonraki atağın korkusunu ve kaçınmayı büyütür.
Sonrasında
Su için, birkaç dakika oturun. Atağın ne zaman, nerede başladığını ve ilk düşüncenizi not edin; bu kayıt terapide en değerli malzemedir.
Bu panik atak testi neyi ölçer?
Sorular, panik bozukluğun şiddetini ölçmek için geliştirilen ve dünyada en yaygın kullanılan araç olan Panik Bozukluğu Şiddet Ölçeği'nin (PDSS) yedi alanı temel alınarak hazırlandı. Ölçeğin Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmıştır. Buradaki sorular orijinal ölçeğin birebir çevirisi değildir ve bu sayfadaki sürüm için ayrı bir geçerlik çalışması yoktur; sonuç bir tarama göstergesidir, klinik puan değildir.
Atak sıklığı
Son bir ayda yaşanan tam ve sınırlı belirtili atak sayısıAtak sırasındaki sıkıntı
Atakların yarattığı öznel korku ve rahatsızlık düzeyiBeklenti kaygısı
Bir sonraki atağa dair endişeyle geçen zamanDurumlardan kaçınma
Agorafobik korku: kalabalık, toplu taşıma, yalnız kalmaDuyumlardan kaçınma
Çarpıntı ve nefes darlığı yaratabilecek etkinliklerden kaçınmaİşe etki
İş, okul ve ev sorumluluklarındaki aksamaSosyal yaşama etki
İlişkiler ve sosyal etkinliklerdeki kısıtlanma
Her soru 0 ile 4 arasında puanlanır; toplam puan 0 ile 28 arasındadır. Puan aralıkları, PDSS için yayımlanmış yorumlama kılavuzundaki şiddet basamaklarına göre düzenlendi. Testi birkaç hafta arayla yeniden çözmek, belirtilerin seyrini izlemek için kullanılabilir.
Panik atak testi nasıl puanlanır?
- 0–1Normal aralıkYanıtlarınız son bir ayda panik belirtisi yaşamadığınızı ya da çok az yaşadığınızı gösteriyor. Zaman zaman yoğun kaygı hissetmek olağandır.Şu an bir uzmana başvurmanızı gerektiren bir işaret yok. Belirtiler ortaya çıkarsa testi yeniden çözebilirsiniz.
- 2–5SınırdaBazı panik belirtileri yaşıyorsunuz, ancak bunlar günlük hayatınızı henüz belirgin biçimde etkilemiyor gibi görünüyor.Belirtileri izleyin; birkaç hafta içinde azalmazsa ya da kaçınma başlarsa bir psikologla görüşmek faydalı olur.
- 6–9HafifYanıtlarınız hafif düzeyde panik belirtileri ve bunlara eşlik eden bir miktar endişe ya da kaçınma gösteriyor.Bir psikologla görüşmek bu aşamada iyi bir zamandır. Bilişsel davranışçı terapi panik belirtilerinde ilk seçenek olarak önerilen yöntemdir.
- 10–13OrtaYanıtlarınız, panik belirtilerinin sık görüldüğünü ve günlük yaşamınızı etkilemeye başladığını gösteriyor.Bir klinik psikolog ya da psikiyatristle görüşmeniz önerilir. Panik belirtileri tedaviye iyi yanıt verir; erken başlamak kaçınmanın yerleşmesini önler.
- 14–28BelirginYanıtlarınız, yoğun ve sık panik belirtileri yaşadığınızı ve bunların iş, sosyal yaşam ya da hareket alanınızı belirgin biçimde kısıtladığını gösteriyor.En kısa sürede bir psikiyatrist ya da klinik psikologla görüşmeniz önerilir. Psikiyatrist gerekirse ilaç tedavisini de değerlendirir; terapi ve ilaç birlikte kullanılabilir.
Araştırmalarda PDSS'de 8 ile 9 ve üzeri puan, panik bozukluk açısından ileri değerlendirme gerektiren düzey olarak önerilir. Puanınız düşük çıksa bile belirtiler sizi rahatsız ediyorsa bir uzmanla görüşmek için eşik beklemeniz gerekmez.
Panik atak neden olur?
Tek bir neden yoktur. Yatkınlık, yaşam koşulları ve bedensel duyumları yorumlama biçimi birlikte rol oynar. İlk atak çoğunlukla yoğun bir stres döneminin ardından, kişi beklemediği bir anda gelir.
Genetik yatkınlık
Birinci derece akrabasında panik bozukluk olan kişilerde risk daha yüksektir; yatkınlık kesinlik değildir.
Kaygıya duyarlılık
Bedensel duyumları tehlikeli sayma eğilimi en güçlü psikolojik risk etkenlerinden biridir.
Stresli yaşam olayları
Kayıp, ayrılık, iş değişikliği ya da uzun süreli yoğun stres çoğu zaman ilk atağın öncesinde yer alır.
Uyarıcılar ve uyku
Kafein, nikotin, bazı ilaçlar ve uykusuzluk eşiği düşürür; alkol sonrası dönem de ataklara zemin hazırlar.
Öğrenme
İlk atağın yaşandığı yer ya da duyum, beyinde tehlike işaretine dönüşür ve benzer koşullarda alarm yeniden çalar.
Tıbbi durumlar
Tiroid, kalp ritmi ve kan şekeri sorunları benzer belirtiler yaratabilir. İlk ataktan sonra hekim muayenesi önerilir.
Tiroid bezinin fazla çalışması, kalp ritim bozuklukları, kan şekeri düşmesi ve bazı ilaçlar panik atağa çok benzeyen belirtiler yaratabilir. Bu nedenle ilk ataktan sonra bir hekim muayenesi, tedavi planının sağlam bir zemine oturması için önemlidir.
Panik bozukluk tedavisi
Panik bozukluk, tedaviye en iyi yanıt veren kaygı bozukluklarından biridir. Tedavi kılavuzları ilk seçenek olarak bilişsel davranışçı terapiyi önerir; çoğu kişi 12 ila 16 seanslık yapılandırılmış bir programla belirgin iyileşme gösterir. Gerekli durumlarda psikiyatrist ilaç tedavisini de değerlendirir; terapi ve ilaç birlikte kullanılabilir.
- 1PsikoeğitimPanik döngüsünü ve belirtilerin zararsızlığını öğrenmek
- 2Nefes ve gevşemeBedeni sakinleştiren teknikleri sakinken çalışmak
- 3Bilişsel yeniden yapılandırmaFelaket yorumlarını kanıtlarla sınamak
- 4İçsel maruz bırakmaÇarpıntı ve baş dönmesini güvenli ortamda bilerek yaratıp alışmak
- 5Durumsal maruz bırakmaKaçınılan yerlere kademeli adımlarla dönmek
İlaç tedavisi
Psikiyatrist, belirtilerin yoğunluğuna göre antidepresan grubundan ilaçlar önerebilir; etkileri birkaç haftada başlar. Kısa süreli sakinleştiriciler bağımlılık riski nedeniyle yalnızca sınırlı ve kontrollü kullanılır. İlaca başlama ve bırakma kararı yalnızca hekimle verilir.
Yaşam düzeni
Düzenli uyku, kafein ve nikotini azaltmak, haftada birkaç gün tempolu yürüyüş ve alkolden uzak durmak atak sıklığını azaltmaya yardım eder. Bunlar terapinin yerini tutmaz, etkisini destekler.
Panik atak üzerine çalışan psikologlardan bazıları
Panik bozukluk ve agorafobi
Agorafobi, atak geçirince kaçmanın ya da yardım almanın zor olacağı düşünülen durumlardan korkma ve kaçınmadır: toplu taşıma, alışveriş merkezi, sinema, köprü, kuyruk, evden yalnız çıkma. Kaçınma başta rahatlatır, zamanla yaşam alanını daraltır. DSM-5'te panik bozukluk ve agorafobi ayrı tanılardır ama sık birlikte görülür.
Testteki dördüncü soru tam olarak bu kaçınmayı sorar. Bu soruda yüksek puan aldıysanız, tedavide kademeli maruz bırakma çalışmasının öne çıkması beklenir: kaçınılan durumlara terapistle planlanan küçük adımlarla yeniden yaklaşılır. Evden çıkmak zorsa online terapi başlamayı kolaylaştırabilir.
Ne zaman bir uzmana başvurmalı?
Psikolog ya da psikiyatristle görüşün
- Son bir ayda birden fazla atak yaşadıysanız
- Bir sonraki atağın korkusu günlerinizi etkiliyorsa
- Bazı yerlerden ya da etkinliklerden kaçınmaya başladıysanız
- Uyku, iş ya da ilişkileriniz belirtilerden etkileniyorsa
- Testte 6 ve üzeri puan aldıysanız
Önce hekim muayenesi
- İlk atağınızsa ve kalp kontrolü yapılmadıysa
- Göğüs ağrısı eforla başlıyor ya da yayılıyorsa
- Belirtiler bir saatten uzun sürüyorsa
- Tiroid, kalp ya da şeker hastalığı öykünüz varsa
Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeyin: 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.
Panik atak hakkında sık sorulanlar
Hayır. Bu test bilgilendirme amaçlı bir tarama aracıdır; panik belirtilerinin sıklığını, yarattığı sıkıntıyı ve yaşamınıza etkisini puanlar. Panik bozukluk tanısını yalnızca bir psikiyatrist koyabilir; klinik psikologlar değerlendirme yapar ve terapi sürecini yürütür.
Sorular, Panik Bozukluğu Şiddet Ölçeği'nin (PDSS) ölçtüğü yedi alan temel alınarak hazırlandı: atak sıklığı, atak sırasındaki sıkıntı, beklenti kaygısı, durumlardan kaçınma, bedensel duyumlardan kaçınma, iş ve sosyal yaşama etki. Orijinal ölçeğin birebir çevirisi değildir ve geçerlik çalışması yapılmamıştır.
Belirtiler genellikle birkaç dakika içinde en yüksek noktaya ulaşır ve çoğunlukla 10 ila 30 dakika içinde azalır. Atak sonrasında yorgunluk ve tedirginlik birkaç saat sürebilir.
Panik atak çok korkutucu olsa da tek başına hayati tehlike oluşturmaz. Göğüs ağrısı ilk kez yaşanıyorsa, efor sırasında başladıysa ya da kola ve çeneye yayılıyorsa kalp kaynaklı bir sorunu dışlamak için 112 aranmalıdır.
Kesin ayrımı yalnızca tıbbi muayene yapar. Panik atak genellikle dinlenirken ya da stresli bir anda birden başlar, 10 ila 30 dakikada söner ve uyuşma, gerçek dışılık hissi, ölüm korkusu eşlik eder. Kalp kaynaklı ağrı daha çok eforla başlar, baskı ya da sıkışma biçimindedir, kola, çeneye ve sırta yayılabilir ve dinlenmekle geçmez. İlk kez yaşanıyorsa 112 aranmalıdır.
Tek bir neden yoktur. Genetik yatkınlık, kaygıya duyarlı mizaç, stresli yaşam olayları, uykusuzluk, kafein ve nikotin gibi uyarıcılar ve bedensel duyumları tehlike olarak yorumlama eğilimi birlikte rol oynar. Tiroid sorunları gibi bazı tıbbi durumlar benzer belirtiler yaratabileceği için hekim kontrolü önerilir.
Evet. Gece panik atağı kişiyi uykudan çarpıntı ve nefes darlığıyla uyandırır ve kabustan farklı olarak bir rüya içeriği yoktur. Panik bozukluğu olan kişilerin önemli bir bölümü en az bir kez gece atağı yaşar.
Evet. Bilişsel davranışçı terapi panik bozuklukta etkinliği en çok araştırılmış yöntemdir ve tedavi kılavuzlarında ilk seçenek olarak önerilir. Gerekli durumlarda psikiyatrist ilaç tedavisini de değerlendirir. Çoğu kişi 12 ila 16 seanslık yapılandırılmış bir terapiyle belirgin iyileşme gösterir.
Konuşarak çalışmak istiyorsanız klinik psikoloğa, belirtiler çok yoğunsa ya da ilaç tedavisini değerlendirmek istiyorsanız psikiyatriste başvurabilirsiniz. İkisi çoğu zaman birlikte çalışır; psikolog gerekli gördüğünde sizi psikiyatriste yönlendirir.
Pek çok kişide yalnızca bilişsel davranışçı terapiyle belirgin iyileşme sağlanır. İlaç gerekip gerekmediğine belirtilerin yoğunluğuna ve eşlik eden durumlara göre psikiyatrist karar verir. Tedavisiz bırakıldığında ataklar azalabilir ama kaçınma davranışları yerleşip yaşam alanını daraltabilir.
Kendinize bunun bir panik atak olduğunu ve geçeceğini hatırlatın. Nefesi yavaşlatın: dört saniye alın, dört saniye tutun, altı saniye verin. Beş duyunuzla çevrenizdeki nesnelere odaklanın. Bulunduğunuz yerden kaçmak yerine belirtilerin inişe geçmesini gözleyin; kaçmak bir sonraki atağın korkusunu büyütür.
Panik bozukluk tekrarlayan beklenmedik ataklar ve bunlara dair sürekli endişeyle tanımlanır. Agorafobi ise atak geçirince kaçmanın ya da yardım almanın zor olacağı düşünülen kalabalık, toplu taşıma, açık ya da kapalı alanlar gibi durumlardan korkma ve kaçınmadır. İkisi sık birlikte görülür ama ayrı tanılardır.
Evet. Görüntülü bilişsel davranışçı terapiyi yüz yüze terapiyle karşılaştıran araştırmalar panik bozuklukta benzer sonuçlar bildirir. Evden çıkmakta zorlanan kişiler için online görüşme tedaviye başlamayı kolaylaştırabilir; maruz bırakma çalışmaları terapistle planlanarak günlük yaşamda uygulanır.
Bu sayfanın dayandığı kaynaklar
- 1Shear MK ve ark. Multicenter Collaborative Panic Disorder Severity Scale. Am J Psychiatry, 1997.PDSS ölçeğinin orijinal yayını · İngilizce
- 2Houck PR ve ark. Reliability of the self-report version of the Panic Disorder Severity Scale. Depress Anxiety, 2002.PDSS öz bildirim formu · İngilizce
- 3Furukawa TA ve ark. Evidence-based guidelines for interpretation of the Panic Disorder Severity Scale. Depress Anxiety, 2009.Puan aralıklarının kaynağı · İngilizce
- 4Monkul ES ve ark. Panic Disorder Severity Scale: reliability and validity of the Turkish version. Depress Anxiety, 2004.Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması · İngilizce
- 5Clark DM. A cognitive approach to panic. Behaviour Research and Therapy, 1986.Panik döngüsü modeli · İngilizce
- 6American Psychiatric Association. What Are Anxiety Disorders?DSM-5 ölçütlerinin halk için özeti · İngilizce
- 7National Institute of Mental Health. Panic Disorder: When Fear Overwhelms.nimh.nih.gov · İngilizce
- 8NICE. Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management (CG113).Tedavi kılavuzu · İngilizce
- 9NHS. Panic disorder.nhs.uk · İngilizce
- 10Türkiye Psikiyatri Derneği.Türkçe hasta bilgilendirme kaynakları
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tanı ya da tedavi yerine geçmez. psikolog.co danışandan ücret ya da komisyon almaz.