Psikoloji ekolleri: kim, neyi, nasıl açıkladı?
Psikoloji, 1879’da Leipzig’de kurulan ilk deney laboratuvarından bu yana farklı sorularla ilerleyen ekoller üzerinden gelişti. Bu rehberde yedi temel ekolü, kurucularını, gündelik hayattan örneklerini ve bugün terapi odasına nasıl yansıdıklarını anlatıyoruz.
- psikolog.co Editör Ekibi
- 6 dk okuma
Psikoloji ekolleri, zihni ve davranışı farklı sorulardan yola çıkarak açıklayan düşünce okullarıdır. Başlıcaları yapısalcılık, işlevselcilik, psikanaliz, davranışçılık, Gestalt, hümanistik ve bilişsel psikolojidir. Bugün tek bir ekol yerine bu yaklaşımların bilimsel olarak desteklenen yönleri birlikte kullanılır; örneğin bilişsel davranışçı terapi davranışçılık ile bilişsel psikolojinin birleşiminden doğmuştur.
- Başlangıç
- 1879, Wundt’un Leipzig laboratuvarı
- Temel ekoller
- 7 ana yaklaşım
- Bugünkü ana akım
- Bilişsel ve biyopsikososyal yaklaşım
- Terapiye etkisi
- BDT, psikodinamik terapi, danışan odaklı terapi
- Sorulan soru
- Zihin nedir, davranışı ne belirler?
Psikolojide ekol ne demek?
Ekol, aynı soruları aynı yöntemle sormayı benimseyen araştırmacıların oluşturduğu düşünce okuludur. Psikolojinin ilk yüzyılında ekoller birbirine tepki olarak doğdu: biri zihnin parçalarını incelerken diğeri zihnin ne işe yaradığını sordu; biri bilinçdışına yönelirken diğeri yalnızca gözlenebilir davranışı ölçmek istedi.
Bu yüzden ekolleri bir yarış gibi değil, psikolojinin sorduğu soruların zamanla genişlemesi gibi okumak daha doğru olur. Her ekol kendinden öncekinin eksik bıraktığı bir alanı görünür kıldı.
Ekoller hangi sırayla ortaya çıktı?
Wilhelm Wundt, Leipzig’de ilk psikoloji laboratuvarını kurdu. Öğrencisi Titchener zihni duyum, imge ve duygu gibi temel öğelere ayırmaya çalıştı.
William James “Psikolojinin İlkeleri”ni yayımladı. Soru “zihin neden oluşur?” değil, “zihin ne işe yarar?” oldu.
Sigmund Freud “Rüyaların Yorumu”nu yayımladı. Bilinçdışı süreçler ve çocukluk deneyimleri psikolojinin gündemine girdi.
Max Wertheimer, hareket algısı üzerine çalışmasıyla “bütün parçaların toplamından fazladır” fikrini başlattı.
John B. Watson psikolojinin yalnızca gözlenebilir davranışı incelemesi gerektiğini savundu. Pavlov ve Skinner’ın çalışmalarıyla güçlendi.
Abraham Maslow ve Carl Rogers insanın büyüme ve kendini gerçekleştirme eğilimini merkeze aldı.
Bellek, dikkat ve dil üzerine çalışmalar “bilişsel devrim” olarak anıldı. Ulric Neisser 1967’de alanın adını taşıyan kitabı yazdı.
Yedi temel ekol ve örnekleri
Her sekmede ekolün kurucularını, ana fikrini ve gündelik hayattan bir örneği bulacaksınız.
Zihni kimyadaki elementler gibi temel parçalara ayırmayı amaçladı. Katılımcılardan bir uyarana verdikleri tepkiyi ayrıntılı biçimde anlatmaları istendi; bu yönteme iç gözlem dendi.
- Örnek: bir elmayı “kırmızı, yuvarlak, serin, kokulu” diye duyumlarına ayırmak
- Katkısı: psikolojiyi laboratuvara taşıdı
- Eleştiri: iç gözlem kişiden kişiye değişir, ölçülmesi zordur
Darwin’den etkilenerek zihnin çevreye uyum sağlamaya nasıl yardım ettiğini sordu. Alışkanlık, dikkat ve duygu gibi süreçleri işlevleriyle açıkladı.
- Örnek: araba kullanmayı öğrenmek önce dikkat ister, sonra alışkanlığa dönüşür
- Katkısı: eğitim ve uygulamalı psikolojinin temeli
- Bugün: evrimsel psikolojinin öncülü
Davranışın önemli bir kısmının farkında olmadığımız istek ve çatışmalardan kaynaklandığını öne sürdü. Rüyalar, dil sürçmeleri ve savunma mekanizmaları bu süreçlere açılan kapılar olarak görüldü.
- Örnek: sevdiğiniz birinin adını unutmak, ona dair bastırılmış bir kırgınlıkla açıklanabilir
- Bugün: psikodinamik terapi
- Eleştiri: kuramların bir kısmı deneysel olarak sınanması zor
Zihni bir kara kutu kabul edip yalnızca uyaran ve tepkiyi ölçtü. Klasik koşullanma (Pavlov) ve edimsel koşullanma (Skinner) davranışın nasıl öğrenildiğini açıkladı.
- Örnek: telefonun bildirim sesiyle elin otomatik olarak telefona gitmesi
- Bugün: fobi tedavisinde maruz bırakma, davranış değiştirme programları
- Eleştiri: düşünce ve duyguyu dışarıda bırakır
Algının parçaları tek tek toplayarak değil, bütünü örüntü olarak kavrayarak çalıştığını gösterdi. Yakınlık, benzerlik ve kapalılık gibi algı ilkelerini tanımladı.
- Örnek: kesik çizgilerden oluşan bir daireyi tam daire olarak görmek
- Bugün: tasarım, kullanıcı deneyimi ve algı araştırmaları
- Not: Gestalt terapisi (Perls) ayrı bir yaklaşımdır
Psikanalizin bilinçdışı vurgusuna ve davranışçılığın mekanik bakışına karşı insanın seçim yapabilen, büyümeye yönelen bir varlık olduğunu savundu.
- Örnek: koşulsuz kabul gören bir öğrencinin hata yapmaktan daha az korkması
- Bugün: danışan odaklı terapi, empati ve terapötik ilişki vurgusu
- Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisi bu ekolden
Bellek, dikkat, dil ve problem çözmeyi bilgisayara benzer bir bilgi işleme modeliyle inceledi. Düşüncelerin duyguyu ve davranışı nasıl şekillendirdiğini görünür kıldı.
- Örnek: “Herkes bana gülecek” düşüncesinin sunum öncesi kaygıyı artırması
- Bugün: bilişsel davranışçı terapi (BDT)
- Bugünkü ana akım yaklaşımlardan biri
Ekoller neye odaklanır?
Ekolleri en kolay ayırt etmenin yolu, araştırdıkları şeyin ne kadar gözlenebilir olduğuna bakmaktır. Davranışçılık yalnızca dışarıdan görüleni ölçerken psikanaliz kişinin kendisinin bile farkında olmadığı süreçlerle ilgilenir.
Klasik koşullanma nasıl çalışır?
Davranışçılığın en bilinen deneyi Pavlov’un köpekleriyle yaptığı çalışmadır. Aynı süreç insanlarda da görülür: daha önce kaygı yaşanan bir mekân, tek başına kaygıyı tetikleyebilir.
Yiyecek, öğretilmeden tükürük salgısına yol açar. Bu tepki doğaldır.
Zil sesi başlangıçta hiçbir tepkiye yol açmaz.
Zil, yiyecekle birlikte tekrar tekrar sunulur.
Bir süre sonra yalnızca zil sesi tükürük salgısını başlatır.
Zil yiyeceksiz tekrarlandıkça tepki zayıflar. Maruz bırakma terapisi bu ilkeyi kullanır.
Ekoller bugün terapide nasıl kullanılıyor?
Bir psikoloğun profilinde gördüğünüz yöntemlerin çoğu bu ekollerden gelir. Günümüzde birçok terapist tek bir okula bağlı kalmak yerine, danışanın ihtiyacına göre kanıta dayalı yöntemleri bir araya getirir.
Bilişsel davranışçı terapi (BDT)
Davranışçılık ile bilişsel psikolojinin birleşimi. Kaygı, depresyon ve OKB’de en çok araştırılmış yöntemlerden biri.Psikodinamik terapi
Psikanalizin bugünkü, daha kısa süreli biçimi. Tekrarlayan ilişki örüntülerine ve geçmiş deneyimlere odaklanır.Danışan odaklı terapi
Empati, koşulsuz kabul ve içtenlik üzerine kurulu. Terapötik ilişkinin önemini bütün yöntemlere taşıdı.Şema terapi
BDT, psikodinamik ve bağlanma kuramını birleştirir. Çocuklukta oluşan kalıcı inanç kalıplarıyla çalışır.Yaşadığınız sorunun türü ve sizin tercihleriniz belirleyici olur. İlk görüşmede psikoloğa hangi yöntemle çalıştığını ve bunun sizin durumunuzda neden uygun olduğunu sorabilirsiniz.
Ekollerle ilgili yanlış bilinenler
Sık sorulan sorular
Bilimsel psikolojinin kurucusu olarak genellikle Wilhelm Wundt kabul edilir. 1879’da Leipzig Üniversitesi’nde ilk psikoloji deney laboratuvarını kurmuştur.
Kaynaklar farklı gruplasa da temel olarak yedi ekolden söz edilir: yapısalcılık, işlevselcilik, psikanaliz, davranışçılık, Gestalt, hümanistik ve bilişsel psikoloji.
Tek bir ekol yerine bilişsel, biyolojik ve sosyal etkenleri birlikte ele alan bütüncül yaklaşımlar ana akımdır. Terapide en çok araştırılmış yöntemlerden biri bilişsel davranışçı terapidir.
Davranışçılık yalnızca gözlenebilir davranışı inceler. Bilişsel psikoloji ise düşünce, bellek ve dikkat gibi iç süreçlerin davranışı nasıl etkilediğini araştırır.
Psikanalizin bazı kavramları deneysel olarak sınanması zor olduğu için eleştirilir. Bugünkü psikodinamik terapilerin etkinliği ise klinik araştırmalarla incelenmektedir.
Kaynaklar
- 1APA Dictionary of PsychologyAmerican Psychological Association
- 2History of psychologyEncyclopaedia Britannica
- 3The Principles of Psychology (1890)William James, Classics in the History of Psychology
- 4Psychology as the behaviorist views it (1913)John B. Watson, Psychological Review
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez. Son güncelleme: .